Proces nabywania mowy w spektrum autyzmu cechuje się ogromną różnorodnością – każde dziecko podąża w tym zakresie indywidualną ścieżką. Statystyki wskazują, że około jedna trzecia osób z autyzmem nie wypracowuje komunikacji werbalnej, pozostając funkcjonalnie niemymi. W literaturze przedmiotu (m.in. u J.L. O’Neill) wyróżnia się szereg specyficznych cech językowych, które mogą towarzyszyć rozwojowi mowy. Należą do nich między innymi:

• echolalia (powtarzanie zasłyszanych fraz) oraz tendencja do odwracania zaimków.
• wysoki stopień dosłowności w rozumieniu komunikatów oraz stosowanie własnego, metaforycznego języka.
• tworzenie neologizmów i potrzeba zachowania stałych scenariuszy werbalnych.
• trudności z prozodią (właściwą melodią i rytmem mowy) oraz skłonność do zadawania powtarzających się pytań.
   

     W procesie rozwoju mowy u dzieci z autyzmem często obserwuje się zjawisko echolalii. Może ona przybierać formę natychmiastową (powtarzanie słów tuż po ich usłyszeniu) lub odroczoną (przywoływanie fraz zasłyszanych w przeszłości, np. z bajek czy wcześniejszych rozmów).

     Warto zauważyć, że echolalia często pełni funkcję strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Jej natężenie wzrasta, gdy dziecko czuje się przytłoczone nadmiarem informacji do przetworzenia. W takich momentach najprostszym rozwiązaniem staje się skorzystanie z gotowych, zapamiętanych już wzorców językowych. Zmniejszenie presji związanej z koniecznością mówienia oraz dostosowanie poziomu trudności komunikatu sprawia, że echolalia naturalnie ustępuje miejsca bardziej spontanicznym wypowiedziom.
 

     Niewłaściwe używanie zaimków to charakterystyczna cecha rozwoju mowy u wielu osób w spektrum autyzmu. Choć etap mylenia form „ja”
i „ty” występuje u większości dzieci, u osób z autyzmem może on trwać znacznie dłużej, prowadząc do częstego zastępowania zaimków imionami własnymi.

Główne przyczyny tego zjawiska to:

• zmienność ról w rozmowie: zaimki wymagają zrozumienia, że perspektywa języka zmienia się w zależności od tego, kto mówi.
• natura słów wskazujących (deiktycznych): słowa takie jak „ja”, „ty”, „tu” czy „teraz” nie mają stałego desygnatu – ich znaczenie zależy od momentu i miejsca wypowiedzi, co dla osób z autyzmem bywa trudne do uchwycenia.
• trudności z relacyjnością: problem ten często wykracza poza osoby i obejmuje również określenia czasu („dziś”, „jutro”) oraz przestrzeni („to”, „tamto”).
   

     W rozwoju mowy dzieci w spektrum autyzmu często obserwuje się specyficzne podejście do warstwy znaczeniowej języka. Charakterystyczna jest przede wszystkim wysoka dosłowność. Dzieci te skupiają się na konkretnym znaczeniu poszczególnych słów, co może utrudniać odczytanie intencji rozmówcy, ukrytej pod postacią żartu, ironii czy sarkazmu. Mimo posiadania własnego, unikalnego poczucia humoru, komunikaty niejednoznaczne bywają dla nich barierą.

Trudności te obejmują również:

• wyrażenia takie jak „czuć do kogoś miętę” czy „mieć serce na dłoni” mogą być interpretowane fizycznie, co prowadzi do dezorientacji,
• synonimy i wieloznaczność: dla wielu dzieci niejasne jest, dlaczego różne słowa mogą opisywać ten sam przedmiot lub dlaczego to samo słowo zmienia znaczenie w zależności od kontekstu,
• sztywność znaczeniowa: po nauczeniu się jednej formy danego słowa, dziecko może mieć trudność z zaakceptowaniem jego odmian lub alternatywnych nazw, pozostając przy pierwszym zapamiętanym wzorcu.
   

     W rozwoju komunikacji osób w spektrum autyzmu często pojawia się zjawisko nadawania słowom „prywatnych” znaczeń, które odbiegają od powszechnie przyjętych definicji. Takie sformułowania stają się w pełni zrozumiałe dopiero po poznaniu ich pochodzenia oraz specyficznego kontekstu, w jakim powstały.
 

     Dzieci posługujące się mową werbalną wykazują się dużą kreatywnością w tworzeniu własnych słów i neologizmów. Choć te unikalne określenia mogą wydawać się niezrozumiałe dla otoczenia, osoby najbliższe, dzięki codziennej obserwacji, często potrafią trafnie odczytać ich znaczenie. Każde dziecko może w ten sposób budować własny, osobisty zasób słownictwa, który jest odzwierciedleniem jego indywidualnego sposobu postrzegania świata.
 

     Wczesne obserwacje nad autyzmem (m.in. Leo Kannera) wskazują na specyficzną trudność, jaką dzieciom w spektrum sprawia posługiwanie się słowem „tak”. Problem ten wynika często z faktu, że „tak” jest pojęciem abstrakcyjnym – w przeciwieństwie do nazw konkretnych przedmiotów, nie posiada ono reprezentacji „czuciowej” ani obrazowej.
 

     W związku z tym, w procesie rozwoju mowy wykształca się mechanizm zastępczy: potwierdzanie przez powtórzenie. Dziecko, chcąc wyrazić zgodę lub odpowiedzieć twierdząco, zamiast użyć krótkiego zaimka, powtarza zadane mu wcześniej pytanie. Jest to dla niego najbardziej bezpośredni i zrozumiały sposób zasygnalizowania akceptacji danej propozycji czy informacji.
 

     Wielokrotne pytania w autyzmie często pełnią funkcję narzędzia do redukcji lęku. Dziecko dąży do uzyskania identycznej odpowiedzi (z zachowaniem tej samej melodii głosu i struktury zdania), traktując ją jako dowód na to, że sytuacja jest bezpieczna i przewidywalna. Nieznajomość „poprawnego” schematu odpowiedzi przez rozmówcę może prowadzić do gwałtownych reakcji emocjonalnych dziecka. Aby wesprzeć dziecko
w takich momentach, można zastosować następujące techniki:

• przekazanie inicjatywy: zachęcenie dziecka, by samo udzieliło odpowiedzi, na którą czeka,
• wykorzystanie słowa pisanego: przygotowanie karty z gotową odpowiedzią. Forma wizualna jest niezmienna, co skuteczniej uspokaja i pomaga dziecku szybciej wyjść z pętli pytań.
   

     W mowie dzieci w spektrum autyzmu często obserwuje się charakterystyczną formalność. Przejawia się ona stosowaniem wyszukanego słownictwa oraz rygorystycznym przestrzeganiem zasad gramatycznych, co może sprawiać wrażenie, że dziecko wypowiada się w sposób nadmiernie dorosły lub „książkowy”.

Towarzyszą temu specyficzne założenia dotyczące wiedzy rozmówcy:

• dziecko może zakładać, że rozmówca nie posiada żadnej wiedzy na dany temat, przez co opisuje sytuacje w sposób skrajnie drobiazgowy.
• z drugiej strony często występuje przekonanie, że to, co wie dziecko, jest automatycznie wiadome dla wszystkich wokół. Prowadzi to do wypowiedzi pozbawionych niezbędnych wyjaśnień, co dla słuchacza może być dezorientujące.
   

     Warto pamiętać, że osoby w spektrum autyzmu często posługują się głosem w unikalny sposób. Ich mowa może brzmieć nieco inaczej – czasem bywa jednostajna lub ma specyficzny, stały rytm. Dla wielu z nich odczytywanie „między wierszami” jest dużym wyzwaniem. Trudność sprawia im wyłapanie emocji ukrytych w tonie głosu, przez co mogą nie zauważyć sarkazmu czy żartu i brać każde słowo bardzo dosłownie.
 

Edyta Kwiecień

Literatura:

„Autyzm. Na granicy zrozumienia.”, pod red.Barbary Winczury, Wyd. Impuls, Kraków 2025

„Małe dziecko z autyzmem. Diagnoza i terapia.”, Ewa Pisula, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005

„Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych.”, Wydawnictwo: Impuls, Kraków 2008

  „Obraz świata w wypowiedziach dzieci z zespołem Aspergera” ,Marta Korendo, Muzeum Historii Polski, 2008

https://pliki.impulsoficyna.com.pl/pliki/2025/Dziecko_w_spektrum_autyzmu_Ebook_Impuls.pdf

https://synapsis.org.pl/wp-content/uploads/2024/04/Poradnik-dla-rodzicow-dzieci-w-spektrum-autyzmu.pdf