Ostatnio coraz więcej mówi się o tzw. współchorobowości (ang. comorbidity). W przypadku spektrum autyzmu nie jest to jedynie termin teoretyczny, ale realne wyzwanie, które mocno wpływa na codzienne życie osób autystycznych. Dane badawcze pokazują, że aż siedmioro na dziesięcioro dzieci z ASD zmaga się z dodatkowymi trudnościami psychicznymi, a niemal połowa z nich ma przynajmniej dwie dodatkowe diagnozy. Ta "nakładka" różnych objawów sprawia, że postawienie trafnego rozpoznania staje się dla specjalistów wyjątkowo trudnym zadaniem.
 

     Wyniki badań nad współwystępowaniem schizofrenii u osób z ASD są skrajnie niespójne – szacunki te wahają się od marginalnych wartości bliskich zeru do ponad 60% przypadków. Spektrum autyzmu oraz schizofrenię u dzieci łączy niezwykle szeroki i niejednolity wachlarz objawów. Przebieg tych zaburzeń ma charakter wysoce indywidualny, co przejawia się w różnorodnej ekspresji symptomów. Do głównych obszarów różnicujących oba zaburzenia należą procesy: ruchowe, percepcyjne, poznawcze, afektywne oraz rozwój mowy i relacji społecznych. W niniejszym tekście skupimy się na kluczowych obszarach porównawczych ASD i schizofrenii dziecięcej, ze szczególnym uwzględnieniem sfery motorycznej, percepcji, rozwoju mowy oraz relacji społecznych.
 

Sfera ruchowa

Rozwój fizyczny w ASD nie jest jednolity i może przybierać różne formy:

• Przebieg przyspieszony: Niektóre dzieci bardzo wcześnie opanowują umiejętność siadania i wstawania.
• Przebieg opóźniony: Często diagnozowany przed 18. miesiącem życia, objawia się słabą kontrolą motoryczną, wiotkością mięśniową oraz ograniczoną aktywnością w sięganiu po zabawki.
• Przebieg harmonijny: U części dzieci rozwój ruchowy mieści się w ogólnie przyjętych normach czasowych.

     Problemy z koordynacją to częste wyzwanie u osób z ASD, bezpośrednio wpływające na ich codzienną samodzielność. Trudności z precyzyjnym ruchem utrudniają proste zadania, takie jak przebieranie się czy przenoszenie rzeczy. Bariery te są szczególnie widoczne w zadaniach wymagających precyzji manualnej i współpracy oka z ręką, co często zniechęca dzieci do podejmowania prac plastycznych lub manualnych.

     Zaburzenia ruchowe u dzieci ze schizofrenią manifestują się na wiele sposobów, zależnie od typu schorzenia. Aktywność dziecka może cechować powolność i brak precyzji, co widoczne jest w zmienionym sposobie poruszania się oraz uboższej ekspresji twarzy. Pojawiają się ruchy mimowolne, a codzienne czynności samoobsługowe, takie jak dbanie o higienę czy ubieranie, zaczynają sprawiać dziecku narastającą trudność. Obok ogólnej ociężałości i wolniejszego reagowania na bodźce, często występują powtarzalne stereotypie ruchowe. W stanach pobudzenia katatonicznego obraz ten drastycznie się zmienia, ustępując miejsca silnemu niepokojowi i nadmiernej ruchliwości.
 

Sfera percepcyjna

     Sposób, w jaki dzieci w spektrum autyzmu odbierają świat, wynika z niestabilności procesów nerwowych, co bezpośrednio wpływa na ich doświadczenia zmysłowe. Dzieci te często mają problem z odróżnieniem siebie od otoczenia, co utrudnia im naukę przez naśladownictwo. Ich postrzeganie świata jest „kawałkowe” – widzą detale, ale mają trudność ze złożeniem ich w spójną całość. Lęk przed przebodźcowaniem zmusza je do wycofywania się z kontaktu z otoczeniem. Często zdarza się, że dziecko patrzy lub słucha, ale nie nadaje tym bodźcom znaczenia, co wiąże się z ich ogromną wrażliwością. Ciekawym zjawiskiem jest występująca u niektórych synestezja (np. 'widzenie' dźwięków) oraz wyjątkowe zdolności zapamiętywania obrazów i dźwięków.

     Dzieci cierpiące na schizofrenię często zmagają się z chaosem percepcyjnym – ich układ nerwowy nie potrafi odfiltrować nieistotnych informacji, co prowadzi do poczucia bycia osaczonym przez bodźce. Towarzyszą temu trudności z płynnym podążaniem wzrokiem za ruchem oraz błędy w koordynacji. W okresie przedszkolnym choroba często maskuje się pod postacią fobii o dziwacznej treści; dziecko może panicznie bać się deszczu, konkretnych ilustracji czy ciemnych przedmiotów. Typowe dla tego wieku jest również „wyłączanie się” z otoczenia, co bywa mylone z wadą słuchu. Z czasem objawy krystalizują się w konkretne urojenia i omamy. Głosy, które słyszy dziecko, mogą być obojętne, ale bywają też groźne, wydając przerażające nakazy. Omamy wzrokowe z kolei często przeplatają się z dziecięcą wyobraźnią, tworząc lękową wizję świata opartą na zasłyszanych historiach.

Sfera językowa

     U dzieci z ASD rozwój mowy rzadko przebiega w sposób typowy. Częstym zjawiskiem jest brak wczesnych prób porozumiewania się (np. ubogie gaworzenie) lub nagła utrata nabytych już umiejętności językowych. Mowa osób autystycznych bywa specyficzna: pojawiają się dziwne dźwięki, powtarzanie zasłyszanych fraz oraz tworzenie własnych słów. Komunikacja nie opiera się jednak tylko na słowach – dzieci te rzadko używają gestów czy mimiki, by przekazać swoje emocje. Istotnym zjawiskiem jest regres mowy i gestykulacji, który może nastąpić nagle lub sukcesywnie. W strukturze wypowiedzi dominują stereotypie, neologizmy oraz echolalia (bezpośrednia i odroczona). Z powodu trudności z tzw. mentalizowaniem (rozumieniem, że inni mają własne myśli i potrzeby), mają one problem z utrzymaniem dialogu i dostosowaniem tematu rozmowy do słuchacza. W sytuacjach frustracji, zamiast prośby, mogą pojawić się krzyki lub zachowania siłowe, które pełnią funkcję zastępczego komunikatu.

     U dzieci chorych na schizofrenię mowa zmienia się wraz z postępem procesu chorobowego. Nawet jeśli dziecko zaczęło mówić w terminie, jego dalszy rozwój językowy ulega zahamowaniu lub cofnięciu. Ten regres sprawia, że komunikacja staje się uboga i schematyczna – dziecko przestaje zadawać pytania, a jego wypowiedzi ograniczają się do powtarzania zasłyszanych fraz. Charakterystyczny dla wczesnego dzieciństwa regres mowy objawia się lakonicznością, agramatyzmami oraz tendencją do mechanicznego powtarzania bodźców (echolalia, echomimia, echopraksja). Najcięższą postacią tego zjawiska jest mutyzm, który w tym przypadku nie wynika z utraty zasobu słów, lecz z autystycznego wycofania, będący wyrazem głębokiego odcięcia się od świata. Z drugiej strony, niektóre dzieci mogą mówić bardzo dużo, jednak ich wypowiedzi są dziwaczne, pełne niezrozumiałych neologizmów i oderwane od faktów. Często zanika mowa spontaniczna na rzecz „automatów” słownych lub śpiewania melodii. Kluczową cechą tych zaburzeń jest ich niestałość – w okresach poprawy stanu psychicznego mowa może niespodziewanie wrócić do normy, stając się znów wyraźna i logiczna.
 

Sfera społeczna

     Upośledzenie relacji społecznych w autyzmie przejawia się na wielu poziomach, od unikania kontaktu wzrokowego po trudności w rozumieniu emocji innych ludzi. Dzieci te często wybierają samotność, a próby nawiązania więzi, takie jak przytulanie, mogą spotykać się z brakiem reakcji lub dyskomfortem. Zamiast budować relacje oparte na wymianie uczuć, dziecko z ASD częściej wchodzi w interakcje w sposób zadaniowy, by osiągnąć konkretny cel. Charakterystyczny jest brak spontanicznego dzielenia się radością czy zainteresowaniami (np. poprzez wskazywanie palcem). W grupie rówieśniczej dzieci te pozostają na uboczu, a ich zabawa pozbawiona jest pierwiastka wyobraźni i współpracy. Wszystko to wynika z głębokich trudności w tzw. mentalizacji, czyli naturalnej zdolności do rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, pragnienia i odmienny punkt widzenia.

      W schizofrenii dziecięcej obserwujemy stopniowe wygasanie potrzeb społecznych. Dziecko, początkowo bliskie rodzinie, zaczyna sprawiać wrażenie obcego, chłodnego i niedostępnego. Jego relacje z rówieśnikami zanikają – starsze dzieci często „uciekają” w świat młodszych dzieci, zachowując się poniżej swojego wieku. Często pojawia się silny opór przed jakimkolwiek kontaktem, manifestujący się krzykiem lub agresją, która może mieć odcień sadystyczny wobec otoczenia. Niepokojącym objawem jest chwiejność postaw: dziecko może się przytulić, by za chwilę stać się agresywne bez wyraźnej przyczyny. Finałem tego procesu jest utrata poczucia własnej odrębności i zanik woli, co sprawia, że dziecko niemal całkowicie traci kontakt z rzeczywistością.

     Ze względu na podobieństwa w sferze społecznej i językowej, rozróżnienie ASD od schizofrenii u młodzieży jest trudne. Dodatkowo, trudności z odczytywaniem intencji innych ludzi u osób z autyzmem mogą generować poczucie bycia w centrum uwagi (wrażenia ksobne), co imituje objawy psychotyczne. Według kryteriów DSM-5, współrozpoznanie schizofrenii jest możliwe tylko przy obecności trwałych omamów lub urojeń (minimum 1 miesiąc). Podkreśla to, jak zawiły i wymagający jest proces diagnostyczny w tej grupie pacjentów.

Edyta Kwiecień

Literatura:

„ Autyzm u dzieci. Wiedza kliniczna. „ , Red. Naukowa: Ewa Emich-Wider, Beata Kazek, Justyna Paprocka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023

„Dzieci z zaburzeniami łączonymi. Trudne ścieżki rozwoju”, redakcja naukowa: Barbara Winczura, wyd. Impuls, Kraków 2025

„Deficyty Teorii Umysłu w wybranych zaburzeniach psychicznych wieku rozwojowego”, Katarzyna Szamburska-Lewandowska, Łukasz Konowałek, Anita Bryńska, Psychiatr. Pol. 2021; 55(4): 801–813