Diagnostyka spektrum autyzmu (ASD) często pomija aspekty ruchowe, mimo że aż 87% dzieci z tej grupy wykazuje deficyty motoryczne. Skala problemu jest wyraźna przy zestawieniu z dziećmi rozwijającymi się typowo, u których opóźnienia motoryki dużej dotyczą 6,7%, a małej 38,5% populacji. Dzieci z autyzmem później osiągają kluczowe umiejętności, takie jak skakanie czy wchodzenie po schodach, a naukę samodzielnego chodzenia rozpoczynają zazwyczaj z około półtoramiesięcznym opóźnieniem.

     Kontrola motoryczna i utrzymanie równowagi to wynik współpracy układu nerwowego z narządem ruchu, oparty na integracji bodźców wzrokowych, błędnikowych oraz czucia głębokiego i powierzchniowego. Głównym koordynatorem tych działań jest móżdżek, który błyskawicznie przetwarza te dane, co umożliwia płynne i dokładne wykonywanie czynności ruchowych.

     Wykorzystanie neuroobrazowania czynnościowego pozwoliło zidentyfikować u osób z ASD dysfunkcje w pniu mózgu, móżdżku i układzie limbicznym. Mózg osób z ASD charakteryzuje się inną organizacją strukturalną niż ma to miejsce w przypadku osób neurotypowych. Różnice obejmują zarówno mierzalne parametry, takie jak grubość kory mózgowej, jak i sposób uformowania (geometrię) struktur wewnątrzczaszkowych.

     Prawidłowy ruch wymaga współdziałania wzroku, błędnika i czucia głębokiego. U dzieci z autyzmem współpraca ta jest często zaburzona, co skutkuje nietypową wrażliwością na bodźce i problemami z równowagą. Brak spójności w przesyłaniu informacji do mózgu sprawia, że proste czynności, jak zmiana pozycji ciała czy nachylenie głowy, mogą budzić u dziecka silny lęk i poczucie zagrożenia.

     Jednym z istotnych wyzwań ruchowych w ASD jest dyspraksja, czyli trudności z planowaniem i wykonywaniem złożonych czynności motorycznych. Zjawisko to słabnie wraz z wiekiem – dotyka 41% dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, spadając do 27% u nastolatków. Istnieje również wyraźna zależność między stopniem nasilenia objawów autyzmu a sprawnością ruchową: podczas gdy w grupie wysokofunkcjonującej dyspraksja występuje u co trzeciego dziecka, wśród dzieci słabofunkcjonujących dotyczy ona aż trzech czwartych populacji.

     Sprawność ruchowa zależy od poprawnej analizy bodźców i równowagi procesów w mózgu. Problemy z koordynacją osłabiają stabilność ciała i sprawiają, że poruszanie się jest mniej wydajne. Efektem tego jest wysoki wydatek energetyczny nawet przy prostych zadaniach, co objawia się szybkim zmęczeniem fizycznym.

     Wyzwania, przed którymi stają dzieci z ASD, wykraczają daleko poza sferę społeczną i często dotyczą ich koordynacji. Czynności wymagające doskonałej równowagi – jak jazda na rowerze, rolkach czy choćby stanie na jednej nodze – mogą sprawiać im ogromną trudność. Świadomość własnej nieporadności ruchowej staje się często barierą psychologiczną, prowadzącą do trwałej rezygnacji z uprawiania sportu i wspólnych zabaw ruchowych.

     Dzieciom ze spektrum autyzmu często brakuje wewnętrznej motywacji do ćwiczeń, dlatego to rodzice stają się głównymi animatorami ich aktywności. Warto zadbać o dodatkowe zajęcia ruchowe – doskonałym wyborem będzie basen, który harmonijnie rozwija całe ciało. Ważne jest jednak, aby świadomie rezygnować z aktywności angażujących tylko jedną stronę ciała, co pozwoli uniknąć pogłębiania asymetrii.

     Zdolność do zachowania równowagi – zarówno w bezruchu (statycznej), jak i podczas przemieszczania się (dynamicznej) – ma fundamentalne znaczenie dla nauki chodzenia, ogólnej sprawności oraz codziennej zaradności dziecka. Co ciekawe, naukowcy zauważają, że problemy z równowagą u dzieci z ASD mogą być powiązane z częstotliwością występowania stereotypii ruchowych. Słaba stabilność wynika z braku precyzyjnej współpracy mięśni w najważniejszych punktach podparcia i kontroli ciała: na linii głowy, barków i miednicy.

     Dzieci ze spektrum autyzmu często wypracowują własne sposoby na radzenie sobie z wyzwaniami fizycznymi. Aby ułatwić sobie zadanie, mogą wykonywać polecenia bardzo szybko i mało precyzyjnie lub nadmiernie polegać na wzroku, uważnie obserwując każdy swój krok. Prawdziwą trudnością są dla nich tory przeszkód – wymagają one bowiem sprawnego planowania ruchu i szybkich zmian pozycji. Ze względu na silną niepewność grawitacyjną (lęk przed utratą równowagi), przyjęcie stabilnej i efektywnej postawy ciała w dynamicznych warunkach staje się dla nich nie lada wyzwaniem.

     Problemy z ruchem u dzieci z ASD są bardzo częste i dotyczą blisko 79% uczniów. Szczególnym wyzwaniem jest dla nich koordynacja obu stron ciała jednocześnie, co widać zwłaszcza w zadaniach wymagających rytmicznego poruszania rękami i nogami. Co ciekawe, sprawność ruchowa dziecka z autyzmem zależy w dużej mierze od jego poziomu intelektualnego, a nie od nasilenia symptomów spektrum. Dzieci z ilorazem inteligencji powyżej 70 zazwyczaj radzą sobie z zadaniami ruchowymi znacznie lepiej niż ich rówieśnicy z towarzyszącą niepełnosprawnością intelektualną.

     Uczniowie z ASD często borykają się z wyzwaniami dotyczącymi ogólnej sprawności fizycznej – od problemów z biegiem i podskokami, po trudności w operowaniu przedmiotami (np. podczas gry w piłkę). Deficyty te stają się najbardziej widoczne, gdy zadanie wymaga połączenia ruchu z precyzyjną oceną odległości i czasu, jak ma to miejsce przy łapaniu piłeczki. Co ciekawe, sprawność w chwytaniu przedmiotów pozwala odróżnić profil motoryczny dziecka z autyzmem od dziecka z ADHD. Choć obie grupy mogą mieć trudności z koncentracją, to właśnie u dzieci ze spektrum autyzmu problemy w sferze ruchowej są statystycznie głębsze i częstsze.

     Ruch to dla dziecka z autyzmem coś więcej niż tylko sprawność fizyczna – to klucz do komunikacji. Poprzez ćwiczenia dziecko uczy się naśladownictwa, które jest pierwszym krokiem do porozumiewania się z innymi. Dodatkowo intensywny wysiłek fizyczny pomaga wyciszyć zachowania stereotypowe i otwiera dziecko na kontakt z rówieśnikami. Wytrwała praca rodziców sprawia, że rzeczy niemożliwe stają się realne. Jeśli wcześnie rozpoznamy trudności i zapewnimy dziecku odpowiednie pomoce wizualne oraz wsparcie w domu i w szkole, pomożemy mu nie tylko lepiej się ruszać, ale też czerpać prawdziwą radość ze sportu i wspólnej zabawy z innymi dziećmi.

Edyta Kwiecień

Literatura:

„Spektrum autyzmu-od diagnozy i terapii do integracji i inkluzji”, Redaktorzy: Tadeusz Pietras, Dorota Podgórska-Jachnik, Kasper Sipowicz, Andrzej Witusik,Wydawnictwo Continuo, Wrocłam 2022

 „ Autyzm u dzieci. Wiedza kliniczna. „ , Red. Naukowa: Ewa Emich-Wider, Beata Kazek, Justyna Paprocka, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023

„Aktywność fizyczna dzieci ze spektrum autyzmu.”, Marta Wieczorek, Aleksandra Sadziak, 2017;7(2):222-238

„Aktywność fizyczna i rozwój motoryczny dzieci z autyzmem wyzwaniem dla teorii i praktyki edukacyjnej.”, Urszula Olejnik, Lubelski Rocznik Pedagogiczny, T. XXXVII, z. 4 – 2018,

http://wydawnictwo.wseit.edu.pl/wp-content/uploads/2020/06/Ocena-sprawno%C5%9Bci-fizycznej-u-dzieci-ze-spektrum-autyzmu.pdf