Specyfika rozwoju mowy stanowi jeden z kluczowych aspektów branych pod uwagę podczas diagnozy autyzmu. Rozwój komunikacji w tym spektrum często przebiega w sposób nietypowy. Do najczęściej spotykanych cech należą:

• późniejsze pojawienie się mowy lub jej całkowity brak,
• specyficzne używanie zaimków, np. pomijanie formy „ja” lub mówienie o sobie w trzeciej osobie,
• trudności w komunikacji pozawerbalnej, czyli w używaniu gestów, mimiki i kontaktu wzrokowego,
• wyzwania w prowadzeniu rozmowy, takie jak trudność w podtrzymaniu dialogu z drugą osobą,
• echolalie, czyli powtarzanie zasłyszanych słów, fraz lub fragmentów bajek,
• nietypowa artykulacja oraz tempo wypowiedzi.
   

     Występowanie echolalii jest jednym z przejawów nietypowego rozwoju komunikacji. Praca nad jej przekształceniem w mowę samodzielną jest istotnym elementem budowania umiejętności dialogu. Opanowanie sprawnej komunikacji jest niezbędne, aby możliwe było swobodne wyrażanie wewnętrznych przeżyć i potrzeb. Zastępowanie schematycznych powtórzeń własnymi sformułowaniami otwiera drogę do pełniejszej wymiany myśli oraz dzielenia się z bliskimi własnymi doznaniami.
 

      Skutecznym sposobem wspierania komunikacji jest łączenie słów powtarzanych przez dziecko z konkretnymi przedmiotami z jego otoczenia. Nadawanie wypowiedziom echolalicznym realnego znaczenia odbywa się poprzez pokazywanie lub dotykanie rzeczy w momencie, gdy wypowiadana jest ich nazwa. Dzięki takiemu kojarzeniu dźwięków z obiektami, mechaniczne powtarzanie fraz zaczyna ustępować miejsca świadomemu posługiwaniu się informacjami oraz lepszemu rozumieniu poleceń.

     Warto wprowadzić metodę polegającą na nauce zwrotu „nie wiem” jako skutecznego sposobu na ograniczenie echolalii. Według literatury fachowej (m.in. Lovaasa), dziecko początkowo może powtarzać to hasło w sposób bezrefleksyjny. Z czasem jednak taka reakcja pozwala dziecku zastąpić powtarzanie pytania konkretną odpowiedzią, co pomaga w wypracowaniu bardziej naturalnej komunikacji.
 

     Analizując przyczyny występowania echolalii u dzieci z autyzmem, warto zwrócić uwagę na koncepcje dotyczące rozwoju poczucia własnej tożsamości (tzw. „Ja”). Teoria ta sugeruje, że nasze wewnętrzne „Ja” pełni rolę centrum dowodzenia, które odpowiada za świadomość samego siebie, nawiązywanie relacji z innymi oraz podejmowanie decyzji. Z tej perspektywy echolalia może być postrzegana nie tylko jako powtarzanie słów, ale jako etap w procesie kształtowania się tej wewnętrznej kontroli, która uczy dziecko dokonywania wyborów i regulowania własnego zachowania.
 

     Teoria mechanizmów poznawczych zakłada, że mózg dziecka posiada naturalne „oprzyrządowanie” do nauki bycia z innymi. Składa się ono z umiejętności odczytywania celów innych ludzi, podążania za ich wzrokiem oraz budowania wspólnego pola uwagi (tworzenia relacji ja–ty–obiekt). Sprawne działanie tych wrodzonych wzorców pozwala dziecku płynnie przechodzić od obserwacji do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, a ich integracja stanowi o dojrzałości mechanizmów mózgowych.
 

     Przegląd teorii neurobiologicznych wskazuje na brak jednolitego stanowiska co do pochodzenia autyzmu. Zamiast jednej przyczyny, nauka sugeruje raczej całościowe zaburzenie funkcjonowania struktur mózgowych. Przyjmuje się, że u u źródeł tych nieprawidłowości może leżeć opóźniony proces dojrzewania układu nerwowego lub dysfunkcje w jego budowie. Efektem takich zmian są często zauważalne trudności w procesie lateralizacji, czyli naturalnej dominacji jednej strony ciała (np. ręki czy oka), co bezpośrednio wiąże się ze sposobem współpracy obu półkul mózgowych.

W procesie terapii mowy należy uwzględnić fakt, że echolalia nie jest zjawiskiem przypisanym wyłącznie do autyzmu. Ponieważ pojawia się ona u większości, ale nie u wszystkich osób w spektrum (ok. 3/4 populacji), nie można jej traktować jako jedynego wyznacznika zaburzenia.
 

     W diagnostyce i terapii kluczowe jest odniesienie zachowań językowych do wieku dziecka oraz etapu jego rozwoju. Przyjmuje się, że:

1. Echolalia jest zjawiskiem fizjologicznym na pewnym etapie życia.
2. Mowa echolaliczna wymaga interwencji, gdy wykracza poza ramy czasowe typowe dla rozwoju mowy.

Dobór technik terapeutycznych powinien być zatem ściśle uzależniony od tego, na jakim etapie rozwoju znajduje się dziecko oraz jaki jest poziom jego zdolności poznawczych, gdyż to one stanowią fundament dla skuteczności podejmowanych działań.
 

     Osoby w spektrum autyzmu posiadają świadomość znaczenia słów i wykazują zdolność do ich używania w celu porozumiewania się. Trudności w komunikacji nie wynikają z braku umiejętności, lecz są wyrazem specyficznej drogi poszukiwania kontaktu z otoczeniem. Dziecko, próbując porozumieć się ze światem, może naśladować pojedyncze dźwięki i słowa, a także w sposób twórczy zmieniać melodię mowy, rytm czy akcent. Takie działania są w rzeczywistości aktywną próbą budowania relacji i wyrażania siebie.
 

     Rozwój mowy w spektrum autyzmu charakteryzuje się dużą różnorodnością, co sprawia, że każda ścieżka nabywania umiejętności jest unikalna. Skuteczność wsparcia terapeutycznego zależy od wielu czynników, jednak kluczowym elementem jest rzetelna ocena tego, co dziecko już potrafi oraz czego potrzebuje w codziennym życiu. Priorytetem staje się dostosowanie metod pracy tak, aby nabyte umiejętności komunikacyjne miały praktyczne zastosowanie. Takie podejście nie tylko pozwala lepiej zrozumieć naturę autyzmu, ale przede wszystkim otwiera dziecku drogę do pełniejszego uczestnictwa w życiu społecznym.

Edyta Kwiecień

Literatura:

„Czy echolalia w autyzmie jest problemem komunikacyjnym”, Jacek J. Błeszyński, [w] „Autyzm. Na granicy zrozumienia”, redakcja naukowa: Barbara Winczura, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Wydanie III, Kraków 2025

„Wczepienie sie ego i funkcja wykonawcza Ja”, Baumeister R.F, [w] „Ja i tożsamość”, redakcja naukowa: A Tesser, R.B. Felson, J.M. Suls, tłum. Anna Karolczak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk

„Rodzina jako środowisko osób z autyzmem. Aspekt wychowawczo terapeutyczny.”, Jacek Błeszyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2005